De oppergod als pantoffelheld

H.J. de Roy van Zuydewijn in gesprek met Marjoleine de Vos

H.J. de Roy van Zuydewijn (1929-2019) studeerde rechten en werkte als chef de kabinet van de burgemeester van Rijswijk, sous-chef van de Voorlichtingsdienst Ontwikkelingssamenwerking op het ministerie van Buitenlandse Zaken en secretaris bij de Gezondheidsraad. Vanaf de jaren tachtig publiceerde hij eigen dichtwerk (sonnetten en kwatrijnen, maar ook haiku’s) en wijdde zich daarnaast aan het vertalen – behalve van de twee epische dichtwerken van Homerus ook van sonnetten en toneelstukken van Shakespeare. In 2002 ontving hij voor zijn Homerus-vertalingen de Nijhoffprijs. Zijn dankwoord bij die gelegenheid is helaas verloren gegaan, het speurwerk van zijn zoon Roland en diens broers ten spijt. In plaats hiervan biedt VertaalVerhaal hier een interview met hem van Marjoleine de Vos dat de dag na de uitreiking verscheen in nrc Handelsblad, met dank aan deze krant voor de mogelijkheid het hier te plaatsen. Ook plaatsen we het rapport van de Nijhoff-jury uit 2002.

Marjoleine de Vos (1957) is schrijver, dichter, columnist en redacteur kunst bij nrc Handelsblad, waar ze schrijft over kunst, literatuur en koken. Selecties uit haar tweewekelijkse columns op de opiniepagina verschenen in Nu en altijd: bespiegelingen (2000) en Het is zo vandaag als altijd (2011). Ook schreef ze tien jaar lang een column voor het opinieweekblad VolZin. In 2000 verscheen haar eerste poëziebundel, Zeehond graag, die werd genomineerd voor de vsb Poëzieprijs 2002. Daarna volgden de bundels Kat van sneeuw (2003), Het waait (2008), Uitzicht genoeg (2013) en Hoe verschillig (2021). In 2020 publiceerde ze het wandelessay Je keek te ver. In 2023 kreeg ze de Groenman-taalprijs, onder meer voor haar verzorgde taalgebruik.

© Het copyright op dit Vertaalverhaal berust bij de auteurs

De oppergod als pantoffelheld

H.J. de Roy van Zuydewijn in gesprek met Marjoleine de Vos

Waarom de Ilias en de Odyssee nu toch al zo’n 2700 jaar zulke fascinerende boeken zijn, dat is een vraag die vertaler H.J. de Roy van Zuydewijn ook na uren praten en de constatering dat dit praten wel dagen door zou kunnen gaan, nog steeds niet helemaal kan beantwoorden. Er zijn allerlei redenen, allerlei adjectieven die duidelijk maken dat het hier om grote werken gaat, maar het geheim van Homerus blijft. Je kunt het horen en lezen, maar niet pakken. Steeds weer grijpt de vertaler naar de twee gebonden uitgaven van de epen, en leest hij er passages uit voor. Bijvoorbeeld de beroemde uitgebreide vergelijkingen, waarin de glans van de bronzen wapenrustingen van het Griekse leger een van ver zichtbaar vuur wordt genoemd, waarna het samenstromen van de gewapende mannen vergeleken wordt met neerstrijkende ganzen, kraanvogels of zwanen en hun hoeveelheid met de ontluikende bloemen en bladeren in het voorjaar. En nog is de dichter niet klaar met zijn vergelijkingen, voort gaat het:

Zoals reusachtige zwermen dooreenkrioelende vliegen

rondzwermen binnen een stal waar een kudde vee wordt gehouden

als in de tijd van de lente met melk de vaten zich vullen,–

zoveel langharige Grieken stonden in ‘t veld tegenover

het volk der Trojanen, er fel op belust hen in stukken te rijten.

Die vergelijkingen noemt de Engelse Homerus-deskundige G.S. Kirk ‘the glory’ van de Ilias. De Roy: ‘Homerus verplaatst in de vergelijkingen de aandacht dikwijls naar menselijke bedrijvigheden, waardoor je steeds even uit de oorlog wordt gehaald. Je kunt niet eindeloos veel manieren van vechten bedenken, maar hij weet door zijn vergelijkingen met leeuwen, wilde zwijnen, wolven, beren en hun prooidieren belangrijke afwisselingen aan te brengen.’

H.J. de Roy van Zuydewijn (1929), die voor zijn vertalingen de Nijhoffprijs ontving, is geen classicus. Hij studeerde rechten en werkte als chef de kabinet van de burgemeester van Rijswijk, sous-chef van de Voorlichtingsdienst Ontwikkelingssamenwerking op het ministerie van Buitenlandse Zaken en secretaris bij de Gezondheidsraad. Sinds 1988 wijdt hij zich uitsluitend aan het vertalen – behalve van de twee epische dichtwerken van Homerus ook van sonnetten en toneelstukken van Shakespeare. Hij is bovendien zelf dichter en herschreef onder meer sommige scènes uit de Odyssee in kwatrijnen.

Toeval

Zijn vertaalarbeid is min of meer toevallig begonnen. Hij kreeg, toen hij begin dertig was een boek over Homerus onder ogen met daarin citaten uit de vertaling van Aegidius Timmerman. Die vond hij houterig en hij dacht: ‘Jammer is dat nou.’ Ook dacht hij: ‘Zou dat niet beter kunnen.’ Bovendien had hij gymnasium en dat was, in die tijd, nog een opleiding waarin je vrij degelijk Homerus leerde lezen. Dus hij vertaalde maar eens 100 regels. In hexameters, want dat is nu eenmaal het Homerische ritme. En na die 100 regels dacht hij: ‘Zal ik een keer een heel boek proberen?’

Jaren later bood hij een passage aan Hermeneus aan, het tijdschrift voor antieke cultuur. In 1980 verscheen zijn complete Ilias in 1992 gevolgd door de Odyssee. En nu dus die prijs, voor vertalingen die alom geprezen zijn en die laten zien dat het Nederlands wel degelijk geschikt is voor de dactylus (lang, kort, kort) en de hexameter.¹

Hij schrijft, zegt hij zelf ‘het gewoonste Nederlands dat ik me kan bedenken, maar het staat onder de ritmische stroom van de hexameter’. En zo is het. Wie een poosje in de vertalingen van De Roy van Zuydewijn leest, wordt meegesleept door het onnadrukkelijke maar krachtige metrum dat een totaal andere toon geeft dan de kortademige jambe (kort, lang). Het is, naar zijn stellige overtuiging, ook die hexameter die de mindere passages in de epen toch genietbaar maakt.

‘Ik kan me voorstellen dat je van dat vechten in de Ilias op den duur een beetje genoeg krijgt, al is het een schitterend boek, het tragische boek van de twee. De Odyssee met al die verhalen geeft veel bevrediging, maar in de tweede helft duurt het wel lang voordat Odysseus eindelijk eens die vrijers gedood heeft. Dat zou een argument kunnen zijn om de Odyssee aan een andere dichter toe te schrijven. Ik wil nu niet uitgebreid op heel die Homerische kwestie in gaan, maar er is wel beweerd dat de dichter van de Odyssee dat tweede stuk heeft uitgerekt omdat de Ilias zijn voorbeeld was en hij dus die lengte wilde halen, al moest hij daardoor de voorraad verhalen wat aanlengen. De poëzie houdt je dan bij de les, ook als er soms een wat zwakker leugenverhaal wordt verteld.’

De Odyssee is wat minder tragisch, en iets minder aangrijpend dan de Ilias vindt De Roy. ‘De Ilias is wel “de eerste tragedie” genoemd, en de Odyssee “de eerste roman”.’ Maar beide epen zijn ‘subliem’ en over beide valt met hartstocht te praten. Allerlei onderwerpen komen voorbij: het nuffige van Paris, de schaker van Helena (‘Hij vindt zichzelf een mooie jongen, hij gaat graag in een pantervel’) en Helena zelf (‘Zij heeft er bitter spijt van’). De ruzie tussen Achilles en Agamemnon (‘Die escalatie, zó gaat het als mensen ruzie maken, op een gegeven moment worden er dingen gezegd die niet te herstellen zijn’) en de herkenbaarheid van de personages sowieso (‘De mensen die ik daar tegenkom, kom ik eigenlijk voortdurend tegen’). Het heldenideaal van Achilles, de virtuositeit van Homerus om in de vijftig dagen waarin de Ilias zich afspeelt, heel die tienjarige oorlog te laten weerspiegelen: ‘Dat is het geweldige van zijn boek, hij wist toen al dat het verhaaltechnisch interessanter is om een stuk te geven en niet het geheel.’

Eeuwige jeugd

In de Ilias heersen andere waarden dan in de Odyssee: ‘De Odyssee begint met een lange aanloop, vier boeken lang is Telemachos het belangrijkste personage en wordt er uitsluitend over Odysseus gepraat, dat voert de spanning enorm op. Dan ontmoet je hem eindelijk op het eiland van Kalypso, bij een godin die mooier is dan zijn eigen vrouw, zoals hij ook zelf zegt. Hij heeft er alles wat zijn hartje begeert, de godin voorziet hem van eten en drinken, hij mag met haar naar bed, en bovendien: ze belooft hem eeuwige jeugd als hij bij haar blijft. Toch zit hij elke dag op een stukje rots te huilen en zuchtend over zee uit te kijken. Dat is een paradox die ons duidelijk maakt dat dat eeuwig jong zijn niet aantrekkelijk is. Het steeds minder verleden hebben en steeds meer toekomst, is niet wat Odysseus wenst. Je zou daaruit, al staat dat er niet met zoveel woorden, de conclusie kunnen trekken dat het de dood is die zin geeft aan het leven. Odysseus wil terug naar het leven, als hij niet bij zijn zoon en zijn vrouw kan zijn op zijn eigen eiland, leeft hij niet. Als Kalypso hem eindelijk laat gaan, op een vlot, vergaat hij bijna – dat is ook zo knap, hij wordt meteen geconfronteerd met wat het betekent om sterfelijk te zijn.

Dat is nieuw, in de Ilias wordt “eeuwig jong zijn” wél voor de hoogste waarde gehouden. Sarpedon, een van de grote helden voor Troje, zoon van Zeus, dus niet zo maar iemand, zegt daar dat hij dat hij zeker niet zou gaan vechten als de mensen “eeuwig jong zouden zijn en voor altijd onsterfelijk waren”. Dat is blijkbaar de eerste waarde, jong en onsterfelijk zijn. Maar de mens is nu eenmaal sterfelijk, en dus aangewezen op andere waarden, dat is in de Ilias vooral de krijgsmanscode: je leven als krijgsman voor de gemeenschap op het spel zetten en, als het lot dat voor je in petto heeft, een heldendood sterven, dat wil zeggen: gedood worden door een andere held. Die krijgsmanscode gaat in de Odyssee niet langer op – zwaard en helm zijn nutteloos tegenover Skylla en Charibdis, bij de Cycloop, bij de reusachtige Laistrigonen of de zingende Sirenen. Odysseus moet het met list, leugens en vermommingen doen en legt zich toe op een derde waarde: bezitsverwerving. Waarom is Odysseus bijvoorbeeld naar de Cycloop gegaan? Uit nieuwsgierigheid, maar ook omdat hij denkt: “Misschien geeft hij wel een mooi gastgeschenk.” Hij is tuk op gastgeschenken! De Faiaken vertegenwoordigen voor hem dan ook een sociaal ideaal: gastvrij en vriendelijk en bovendien brengen ze hem naar Ithaka overladen met schatten: dan kan hij tenminste thuiskomen als een koning, en niet als het laagste van het laagste, een berooide zwerver. Tegen Penelope zegt hij, voor ze hem herkend heeft, sprekend over Odysseus alsof die een ander was:

Hij zou ook al lang in zijn land zijn,

als het hem blijkbaar niet zelf een betere weg had geleken

eerst naar andere landen te gaan om bezit te vergaren.

Bezitsverwerving is ook in de Ilias niet onbekend, maar is daar minder belangrijk. Achilles interesseert zich helemaal niet voor bezit. Maar die weet ook dat hij onder de muren van Troje zal sterven. Odysseus, als overlever, is ook in de Ilias al uit heel ander hout gesneden.’

Rouw

En zo komt de tragiek van de Ilias weer ter sprake, de doem die over dat hele werk hangt omdat het lot van Achilles vaststaat en eigenlijk ook de afloop van de oorlog, al weten de mensen dat niet. Ze voelen het wel. Bij de dood van Hektor, als de stad in overweldigende rouw gedompeld is, staat er:

het leek of van boven tot onder

heel het hooggebouwd Troje in brand stond en opging in vlammen

– een voorafschaduwing van wat te gebeuren staat. Alles en alles wordt er bepaald door het noodlot, een noodlot dat zelfs Zeus niet kan veranderen. Die gooit twee mogelijkheden in zijn weegschaal, en legt zich onherroepelijk neer bij wat het zwaarste weegt.

De Roy: ‘Zeus hield van Hektor, de Trojaanse held, hij wilde hem best in leven houden. Goden houden van mensen, mensen vrezen de goden. Ze brengen hun offers en proberen ze gunstig te stemmen, maar ze zijn vooral bang. Maar Zeus weegt het lot van Hektor en van Achilles en als de schaal dan doorslaat en het duidelijk is dat Achilles zal overwinnen, kan hij daaraan niets veranderen.’

De goden spelen een eigenaardige rol in de beide dichtwerken, en bovendien een heel verschillende rol. Het ruziënde en vechtende, hoogst partijdige zootje dat we in de Ilias tegenkomen, lijkt in de Odyssee wel verdwenen. De godin Hera bijvoorbeeld, gemalin van Zeus, die zich zo lang de Trojaanse oorlog duurt overal mee bemoeit, komt in de Odyssee helemaal niet voor. En de goden die wel in beide werken voorkomen, veranderen van karakter.

De Roy: ‘Zeus, de pater familias, is in de Ilias zowel zeer machtig als zeer “menselijk”. In de Odyssee is hij een ander, daar is de tweeslachtigheid verdwenen, en ook de weegschaal wordt niet meer gehanteerd.

Neem die prachtige scène in de Ilias als Thetis, de goddelijke moeder van Achilles, naar Zeus toe is gegaan en hem smeekt iets voor haar zoon te doen, dan zie je hem in twee rollen. Eerst is hij “hevig ontstemd” omdat Thetis iets van hem vraagt dat zijn vrouw niet goed vindt:

Wat een rampzalige zaak – me ertoe te bewegen met Hera

ruzie te maken.

Hij is een beetje bang voor Hera. Maar een paar regels verder is hij subliem en zegt hij:

Zie, met mijn hoofd zal ik knikken, zodat je erop kunt vertrouwen

en legt hij uit dat alles wat bevestigd wordt met zijn hoofdknik nooit herroepbaar is. En dan volgende de beroemde regels:

Daarop knikte het hoofd en neigde de donkere brauwen

Kronos’ zoon. De godlijke lokken vielen de Heerser

langs het onsterfelijke hoofd. Een siddering doorvoer de Olympos.

Het Zeusbeeld van Fidias is hierop gebaseerd, op deze Zeus. Het samengaan van de pantoffelheld met de imponerende oppergod is schitterend. Later gebeurt dat nog eens als Hera hem (om te bereiken dat hij zich een poosje niet met de oorlog zal bemoeien) met wat doorzichtige trucjes verleidt. Plotseling verliefd, heeft hij niet in de gaten dat zij hem, niet voor de eerste keer, een streek levert. Hij neemt haar in zijn armen en als zij zich verenigen bloeit heel de aarde:

Onder hen schoot uit de godlijke aarde jong groeiend gras en

dauwfrisse lotos en krokos en ridderspoor op die haar dichte,

tedere bladerdek spreidden en hieven boven de aarde.

Dan weet je: dit is de verbinding van hemel en aarde, het heilige huwelijk. Homerus weet als geen ander het triviale met het verhevene te verbinden.’

¹  De Ilias zal ongeveer in de tweede helft van de achtste eeuw voor Christus ontstaan zijn, de Odyssee zo’n vijfentwintig jaar later. Beide epische gedichten zijn heel omvangrijk, de Ilias telt ruim 15.000, de Odyssee ruim 12.000 versregels. Ze zijn later in 24 ‘boeken’ oftewel episodes onderverdeeld. In de Ilias, waaraan de vertaler de titel ‘De wrok van Achilles’ heeft meegegeven, worden vijftig dagen uit het tiende en laatste jaar van de oorlog om Troje beschreven. Die oorlog is een strijd tussen Grieken en Trojanen en hun respectievelijke bondgenoten, maar ook een strijd tussen de Olympische goden. De aanleiding is de schaking van de Griekse Helena door de Trojaanse prins Paris. In het begin van de Ilias ontstaat er een ruzie tussen Agamemnon, de Griekse legeraanvoerder, en Achilles, de belangrijkste Griekse krijgsman. Achilles trekt zich daarop terug uit de strijd, met rampzalige gevolgen voor de Grieken, van wie velen gedood worden door de Trojaanse prins Hektor, broer van Paris. Na de dood van zijn vriend Patroklos stort Achilles zich weer in de strijd en doodt Hektor. De llias eindigt met diens begrafenis, de dood van Achilles noch de verovering en verwoesting van de stad worden beschreven.

            In de Odyssee, ofwel ‘De terugkeer van Odysseus’, wordt verhaald over de vele moeilijkheden die de Griekse held Odysseus ondervindt als hij van Troje terug naar zijn eiland Ithaka wil. Tien jaren lang zwerft hij over zee of wordt hij vastgehouden door mooie godinnen als Circe en Kalypso, moet vechten met monsters, verliest al zijn metgezellen en spoelt uiteindelijk naakt aan op het eiland der Faiaken, waar Nausikaä hem naar haar koninklijke vader brengt. Die laat Odysseus terugbrengen naar zijn eiland, waar zijn vrouw Penelope al tien jaar wordt belaagd door vrijers die alles opeten en met haar willen trouwen, en tegen wie zijn zoon Telemachos maar weinig kan beginnen. Odysseus doodt de vrijers en sluit zijn vrouw weer in de armen.

Beide dichtwerken heten te zijn geschreven door ‘Homerus’, maar over de dichter is zo goed als niets bekend. Of beide epen van dezelfde dichter zijn, is twijfelachtig. Hier en daar schemeren verschillende versies door de tekst heen, die soms ook strijdig zijn met de rest van de tekst of overbodige herhalingen bevatten. Een belangrijke vraag is ook of de epen mondeling of schriftelijk zijn ontstaan. Men is het er nu over eens dat de mondelinge dichtkunst een overwegende rol heeft gespeeld bij het tot stand komen van beide dichtwerken. De controverses rond al deze onderwerpen heten ‘de Homerische kwestie’.

            De homerische heldendichten zijn in een voor het Nederlands ongebruikelijke versmaat geschreven: de hexameter. Een hexameter is een versregel die bestaat uit zes (hexa) versvoeten, geschreven in dactylen: een drievoetige maat die in het Nederlands bestaat uit één beklemtoonde (lange) lettergreep en twee onbeklemtoonde (korte) lettergrepen, zoals in het woord ‘vlekkeloos’. De laatste voet van een hexameter is geen complete dactylus maar hetzij een spondee (twee lange of beklemtoonde lettergrepen) of een trochee (een beklemtoonde en een onbeklemtoonde lettergreep).

            Een volledig regelmatige regel kan er dan bijvoorbeeld zo uitzien:

Máar in het/ bovenver/ trék lag de/ schrándere/ vrouw van O/ dýsseus

Vaak echter zijn de versregels niet zó regelmatig, maar wordt er ook eerder in de regel wel eens een spondee of een trochee ingezet. De Roy van Zuydewijn zegt daarover: ‘Je moet er voor oppassen dat er niet te veel zuiver dactylische regels ontstaan. Het metrum is als een kar met paarden ervoor, waarmee je je door de vlakte van het vers begeeft. Bij epische teksten moet je de paarden laten draven, niet galopperen. Je moet ze een beetje inhouden door het plaatsen van spondeeën of trocheeën. Ik probeer niet ál te huppelig te worden.’ Zo ontstaan regels als:

Door zijn verstánd overtréft ook de éne ménner de ándere

Of:

Wie in vermétel vertrouwen zijn spán en wágen maar gáan laat

De vertaler hecht er groot belang aan om de hexameter te handhaven, en niet, als sommige andere vertalers, ritmisch proza van de Homerische poëzie te maken. Hij ergert zich aan degenen die beweren dat het Nederlands jambisch is (kort-láng) en dus ongeschikt zou zijn voor dactylische verzen.

            ‘Dat is kletskoek. Je hoeft helemaal geen dactylische woorden te hebben om een dactylus te maken. Je kunt ook dactylen maken door drie eenlettergrepige woorden achter elkaar te zetten of door een combinatie van eenlettergrepige en tweelettergrepige woorden. Ik heb overigens niets tegen jamben, Shakespeare en vele andere dichters hebben er grote poëzie in geschreven. Van groot belang is om in te zien dat je Shakespeare om dezelfde reden in vijfvoetige jamben moet vertalen, als Homerus in hexameters.’