Nicolette Hoekmeijer

Een gelukkige reder

Nicolette Hoekmeijer studeerde Engelse Taal- en Letterkunde en werkt sinds begin jaren negentig als literair vertaler uit het Engels, waarvan de eerste zeventien jaar in combinatie met ondertitelwerk. Ze vertaalde onder meer Nathan Englander, Toni Morrison, Jess Walter (deels samen met Paul Bruijn), Edward St. Aubyn, Maggie Nelson en, samen met Molly van Gelder, Valeria Luiselli. Daarnaast vertaalt ze journalistieke teksten voor360 Magazine en De Groene Amsterdammer. Ze is docent aan de Vertalersvakschool in Amsterdam en verzorgt zo nu en dan ook elders vertaalateliers. Ook begeleidt ze soms jong talent. Sinds 2010 organiseert ze samen met collega Andrea Kluitmann en Hanneke Marttin van het Nederlands Letterenfonds de jaarlijkse Vertalersgeluktournee.

Naar aanleiding van het verschijnen van de Nederlandse vertaling van Maggie Nelsons Bluets hield ze op verzoek van boekhandel Pantheon in september 2019 een lezing over verschillende afwegingen bij deze vertaling.

© Het copyright op dit Vertaalverhaal berust bij de auteur

Een gelukkige reder

Eind jaren zeventig van de vorige eeuw publiceerden antropoloog Brent Berlin en linguïst Paul Kay hun zogeheten basiskleurenterminologie. Daarvoor hadden ze onderzoek gedaan in afgelegen gebieden, over de hele wereld, gewapend met een kleurkaart waarop elke kleur een eigen, zeer precieze codering heeft.

Berlin en Kay gingen naar afgelegen gemeenschappen, wezen een kleur op hun kleurkaart aan en vroegen: hebben jullie een naam voor deze kleur? Bij een aantal vakjes luidde het antwoord ja, en bij heel veel vakjes: nee. ‘Maar dit vakje dan, zeiden de onderzoekers? Voor dit roodbruin hebben jullie toch wel een woord?’

‘Nee hoor, daar hebben we geen woord voor.’

‘Maar hoe noemen jullie dát dan?’ luidde de volgende vraag, wijzend op een boomstronk.

‘O, dat, ja. Dat noemen wij klam dof niet-fonkelend hout in de late avondschemering.’

Ik wil maar zeggen: je kunt hetzelfde bedoelen, terwijl de woorden, of zelfs de hele manier van benoemen, anders is: bijvoorbeeld een abstract begrip tegenover een uitgebreide omschrijving in zichtbare of tastbare eigenschappen.

Dat is voor mij de essentie van vertalen. Soms kun je hetzelfde oproepen in een andere taal door één op één woorden om te zetten, maar heel vaak ook niet.

In Bluets van Maggie Nelson (240 bespiegelingen over blue) komen vertalen en kleur mooi samen, bijna alsof elk fragment een kleurschakering oproept. Het Engelse blue en het Nederlandse blauw kunnen verwijzen naar hetzelfde, maar het Engelse woord blue heeft ook een hele waaier aan specifiek Engelstalige betekenissen. Ik haal er een paar uit de Van Dale:

Niet elk blue is dan ook te vertalen met een Nederlands blauw. Dat hoeft helemaal niet erg te zijn, want de charme van vertalen is nou juist om de rijkdom van je moedertaal te gebruiken om de woorden te vinden voor wat er in de brontaal staat. Om precies te vertalen wat er staat, moet het soms juist iets anders worden.

Zo zag ik laatst toevallig dat de cultklassieker Even Cowgirls Get The Blues door collega Peter Bergsma is vertaald als Cowgirls zijn ook niet van beton. Ik word echt heel vrolijk van zo’n vertaling. Er staat helemaal niet wat er staat, en toch staat er precies wat er staat. Dát is voor mij de magie van vertalen. Maar bij literatuur vertalen gaat het nooit om losse zinnen of woorden, om losse teksten. Alles is ingebed in de context.  En die context is bij Nelsons blue heel anders dan bij het blue van Tim Robbins.

Afbeelding 4Bluets is een hybride amalgaam van 240 bespiegelingen, zowel poëtisch als prozaïsch als filosofisch, over verlies, gemis, liefde, verlangen en verslaving, identiteit en geheugen, over schrijven. Blue is daarbij de verbindende factor, die het geheel tot een eenheid smeedt.

Dat betekent dat ik ook in het Nederlands ben gebonden aan dit leitmotief: hoe ik blue of the blues in het Nederlands ook vertaal, omschrijf of probeer te benaderen, er zal altijd een element van blauw in moeten zitten – dus zo’n vertaling met beton, hoe treffend die ook kan zijn, valt hier bij voorbaat af. Het vraagt om telkens weer andere vertaaloplossingen. Een paar concrete voorbeelden.

Neem onderstaand fragment (#42):

Sitting in my office before teaching a class on prosody, trying not to think about you, about my having lost you. But how can it be? How can it be? Was I too blue for you. Was I too blue. I look down at my lecture notes: Heártbréak is a spondee. Then I lay my head down on the desk and start to weep.—Why doesn’t this help?

Ik kan ‘blauw’ hier niet als directe term gebruiken voor de melancholische gemoedstoestand, maar ik heb het geluk – i.t.t.  bijvoorbeeld een Turkse vertaler – dat het Nederlands betrekkelijk dicht bij de Angelsaksische taalwereld staat, en dat we in het Nederlands zowel de emotionele blues als het muziekgenre kennen. In het Nederlands kun je dan ook heel goed the blues hebben. Maar blue zíjn kan weer niet, dus ik kan dit niet vertalen met ‘Was ik te blue voor jou.’

Even heb ik overwogen mijn toevlucht te nemen tot het Frans, want hoewel je in het Nederlands niet blue kunt zijn, kun je grappig genoeg weer wel bleu zijn: ‘Was ik te bleu voor jou?’ Dat in dezelfde alinea spondee wordt gebruikt, ook het Franse woord voor versvoet, leek me een extra legitimatie om hier een Frans woord te gebruiken.

Maar goed, vertalen is ook: kill your darlings. Want uiteindelijk vond ik de betekenisverschuiving – bleu is eerder timide dan melancholiek of zwaarmoedig – niet te rechtvaardigen, en heb ik er met een lichte aanpassing van gemaakt: Had ik te vaak de blues. (In plaats van Was ik te blue).

Een ander voorbeeld is het vertalen van de Bluets uit de titel. Bluets is enerzijds de meervoudsvorm van het Engelse woord voor de korenbloem – die een aantal keer in de tekst opduikt - maar bluets kan ook worden gelezen als een poëtische uitdrukking voor meerdere blauwtinten, als een verwijzing naar verschillende stemmingen, naar het muziekgenre, naar zintuiglijke indrukken, subjectieve ervaringen, of objecten.

Hier mocht ik ook de link met blue niet verliezen, maar daar schoot de tekst zelf me gelukkig te hulp, doordat Nelson, verwijzend naar het schilderij Les Bluets van Joan Mitchell, zelf al uitlegt: Recently I found out that ‘les bluets’ can translate as ‘cornflowers’. Oftewel: Onlangs ben ik erachter gekomen dat ‘les bluets’ vertaald zou kunnen worden als ‘korenbloemen’.

            En wat de titel betreft: In overleg met Marcella van der Kruk van Atlas Contact is besloten Bluets als titel te handhaven, deels vanwege de cultstatus van dit boek, maar ook omdat elke keuze voor één specifieke betekenis alle andere connotaties en associaties zou uitsluiten – wat geheel zou indruisen tegen de geest van Nelson. Wel voorzien van Nederlandse ondertitel, bespiegelingen in blauw.

En dan was er bijvoorbeeld nog de blue guitar, een verwijzing naar een gedicht van Wallace Stevens, maar tevens een verwijzing naar werken van kunstenaars als Picasso en Hockney. In dit geval heb ik besloten de letterlijke betekenis van blauw te laten prevaleren boven de melancholieke connotaties, ook al vanwege deze vele visuele representaties. Daarin werd ik ook nog eens gesterkt door een boek van kunstcritica Anna Tilroe, dat letterlijk De blauwe gitaar heet.

Goed. Blue was bepaald niet het enige wat deze vertaling ingewikkeld maakte.

In de Groene Amsterdammer van 7 april 2020 schrijft Hanneke Marttin in haar artikel De driedimensionale taalkunst:  ‘Je moet een tekst als het ware driedimensionaal begrijpen om hem lineair te kunnen vertalen.’ Dat geldt denk ik voor elke vertaling, maar ik heb dat nergens zó sterk ervaren als bij deze tekst, waar blauw misschien nog wel voor een vierde dimensie zorgt. Een soort kwantumvertalen: Taal, klank, emotie en kleur. Gelukkig had ik van Atlas Contact ruim de tijd gekregen voor deze vertaling zodat ik elke dag twee a drie fragmenten heel rustig op me kon laten inwerken: de tekst zelf, de woorden, de stilistische aspecten, het ritme, de intonatie, de klanken, de klankherhalingen, de metatekst, de emoties, de sfeer.

Ik heb me altijd gelukkig geprezen dat het begin van mijn vertaalloopbaan min of meer samenviel met de opkomst van de computer – ongelimiteerd veranderingen aanbrengen, eindeloos schuiven met zinsdelen zonder dat het een grote chaos wordt – maar voor het eerst in 35 jaar vond ik het toetsenbord te klinisch, te prozaïsch. Ik heb een groot deel van deze vertaling dan ook gemaakt met vulpen, in een schriftje,  met aan de ene kant een voorlopige vertaling en op de andere pagina vragen, afwegingen, de zogeheten notes to self.  Dat mijmeren bood niet altijd uitsluitsel.

Neem bijvoorbeeld onderstaand fragment (# 83). Nelson heeft net haar hele huis geel geverfd. En dan staat er:

I tried to go with the theme: I bought a yellow journal. On its cover sheet I wrote a slogan of penetration: Do not tell lies and do not do what you hate,  for all things are manifest in the sight of heaven.

Ik wist niet goed hoe penetration hier te duiden. Het Nederlands kent ook het woord penetreren, maar dat heeft een sterke seksuele associatie, die het in het Engels ook wel heeft, maar niet primair. Ik wil de vertaling niet ‘platter’ maken dan het origineel, zeker omdat ik in dit verband het fysieke/seksuele aspect niet zo zie.

Ik heb de Duitse en de Zweedse vertaling geraadpleegd (die allebei penetratie één op één hebben overgenomen, maar dat wilde ik niet doen zolang ik het niet begreep), ik heb vrienden en collega’s geraadpleegd, de uitgever en de persklaarmaker, en uiteindelijk heb ik het Nelson zelf gevraagd.

Haar reactie luidde: ‘Similar to abortion, this is meant in 2 senses -- “do not tell lies and do not do what you hate” implies that one must penetrate below the surface of one’s self to make sure one is being honest with oneself (or, in a Christian sense, one must scour one’s heart/ soul for the truth of one’s actions), but penetration in English also means intercourse, so yes, the joke is intended.’

Ik begrijp het nog altijd niet helemaal, maar duidelijk is wel dat de seksuele connotatie van penetreren gewenst is.

Bij het mijmeren ging het me niet alleen om begrip en interpretatie, maar ook om klank en ritme. Ik zal daar ook een voorbeeld van geven – het gaat me vooral om de laatste zin, waar interpretatie, klank en ritme en de subtiele verschillen tussen Nederlands en Engels samenkomen. Fragment #193:

I will admit, however, upon considering the matter further, that writing does do something to one’s memory—that at times it can have the effect of an album of childhood photographs, in which each image replaces the memory it aimed to preserve. Perhaps this is why I am avoiding writing about too many specific blue things—I don’t want to displace my memories of them, nor embalm them, nor exalt them. In fact, I think I would like it best if my writing could empty me further of them, so that I might become a better vessel for new blue things.

In vertaling:

Ik kan echter niet ontkennen, nu ik er wat langer over nadenk, dat schrijven duidelijk iets doet met het geheugen – het kan het effect hebben van een album vol jeugdfoto’s, waarin elk afzonderlijk beeld de herinnering vervangt die hij zou moeten bewaren. Misschien dat ik daarom vermijd te schrijven over al te specifieke, blauwe voorwerpen – ik wil mijn herinneringen eraan niet verdringen, noch balsemen of verheerlijken. In fact, I think I would like it best if my writing could empty me further of them, so that I might become a better vessel for new blue things.

Het gaat me hier om de laatste zin, het verlangen om a better vessel te worden voor nieuwe blauwe voorwerpen.

A better vessel – klank, ritme, binnenrijm! – is letterlijk vertaald een beter vat, maar ik vind ‘een beter vat’ een tamelijk nietszeggend beeld.

Dat heeft te maken met subtiele verschillen tussen de twee talen: het Nederlandse vat is voornamelijk beperkt tot tastbare voorwerpen, het Engelse vessel heeft, naast vat en vaartuig, een ruimere betekenis, ik citeer Van Dale: ‘persoon als instrument van eigenschap,’ –  zo is a chosen vessel iemand die een uitverkoren werktuig gods is.

Het Nederlandse vat is me te concreet. Maar ook omwille van de klank ben ik niet zo blij met een beter vat. Al mijmerend kwam ik op de gedachte er een ‘ontvankelijker vat’ van te maken.

Ik denk dat ik me die vrijheid kan permitteren omdat, in mijn interpretatie van Nelsons tekst, ontvankelijker in deze context precies de lading dekt van better.

En door het woord ontvankelijk wordt in één klap de focus verlegd van het tastbare naar het sensibele. Daarnaast heeft ontvánkelijker vát ook nog eens een fijner ritme.

Dus dat laatste zinnetje is uiteindelijk geworden:

Ik geloof dat ik eigenlijk het liefst zou zien dat mijn schrijven me in die zin leger zou maken, zodat ik een ontvankelijker vat word voor nieuwe blauwe voorwerpen.

Het belang van ritme en klank vind je eigenlijk terug in al Nelsons werk. Enkele jaren geleden heb ik De argonauten vertaald. De beginscène van de Argonauten is rauw, direct, en tegelijkertijd heel poëtisch. Je wordt het verhaal binnen gesleurd – onder meer door dat dwingende ritme, versterkt door de vele klankherhalingen.

October, 2007. The Santa Ana winds are shredding the bark off the eucalyptus trees in long white stripes. A friend and I risk the widowmakers by having lunch outside, during which she suggests I tattoo the words hard to get across my knuckles, as a reminder of this pose’s possible fruits. Instead the words I love you come tumbling out of my mouth in an incantation the first time you fuck me in the ass, my face smashed against the cement floor of your dank and charming bachelor pad. You had Molloy by your bedside and a stack of cocks in a shadowy unused shower stall. Does it get any better? What’s your pleasure? you asked, then stuck around for an answer.

The Santa Ana windS are Shredding the bark of the eucalyptuS treeS in long white StripeS. Een herhaling van s-klanken. En even verderop een andere klankherhaling: first – fuck – face – floor.

Dit effect moet in het Nederlands behouden blijven, maar dat kan niet op precies dezelfde manier.  Door met alle geweld naar s-en f-klanken te zoeken zou ik de betekenis te veel geweld aandoen. Ik moest op zoek naar andere klanken. Daarvoor was mijn werkwijze hier heel anders dan bij Bluets. Ik las namelijk op een gegeven moment dat de hoofdpersoon en Harry keer op keer Tightrope van Janelle Monáe draaiden, en heb dat nummer toen bij wijze van research beluisterd. Al snel merkte ik dat deze muziek me ontvankelijker maakte voor het ritme van de tekst, en al swingend achter mijn bureau verving ik de herhaling van de S-klanken in die eerste zinnen door R-klanken, en de F-klanken verderop door B-klanken:

OktobeR 2007. De Santa Ana-winden Rukken Repen schoRs van de eucalyptusbomen, in lange witte slieRten. Met een vRiendin trotseeR ik het gevaaR van vallende takken door buiten te gaan lunchen, en daar stelt ze voor dat ik HARD TO GET op mijn knokkels laat tatoeëren, om me te helpen herinneren aan de vruchten die z0'n houding kan afwerpen. In plaats daarvan rollen als een bezwering de woorden Ik hou van je van mijn lippen, de eerste keer dat je me in mijn kont neukt, mijn gezicht Bonkend tegen de Betonvloer van je mooie maar Bedompte vrijgezellenflat. Je had Molloy naast je bed liggen en een verzameling pikken in een schemerige, ongebruikte douchecel. Wat wil een mens nog meer? Wat vind je lekker? vroeg je, en je bleef tot je een antwoord had.

Waar bij Bluets blauw een overkoepelend thema is, is een van de overkoepelende thema’s van De argonauten genderidentiteit. In het begin van haar relatie met de genderfluïde Harry weet Nelson nog niet of ze Harry met hij of zij moet duiden. Totdat een vriendin dat voor haar gaat googelen.

            Een vriendin van míj wees me er weer op dat Nelson ook in het boek, bladzijden lang, consequent het gebruik van hij en zij vermijdt, totdat Harry uiteindelijk door een buitenstaander het bepáálde persoonlijk voornaamwoord ‘hij’ krijgt opgeplakt.

            Eenmaal bewust van de hij/zij-omissie vind ik die zó eigen aan de tekst dat ik besluit ook op de eerste pagina’s van mijn vertaling de hij’s en zij’s weg te werken. Nelson heeft het hier makkelijker dan ik, want het Engels kent het genderneutrale it, waar het Nederlands mij dwingt tot ‘hij’ of ‘zij’.

For it doesn't feed or exalt any angst one may feel about the incapacity to express, in words, that which eludes them. It doesn’t punish what can be said for what, by definition, it cannot be. Nor does it ham it up by miming a constricted throat: Lo, what I would say, were words good enough. Words are good enough.

In deze alinea komt maar liefst vijf keer it voor, waarmee wordt verwezen naar de paradox uit de voorgaande alinea. In eerste instantie had ik bijvoorbeeld de zin – in het midden van de tweede alinea - It doesn’t punish what can be said for what, by definition, it can not be vertaald met: Hij rekent wat zich laat zeggen niet af op wat het, per definitie, niet kan zijn. Uiteindelijk heb ik dit dus allemaal omgegooid om alle hij’s eruit te werken:

Want de paradox voedt noch verheerlijkt de angsten die men zou kunnen voelen over het onvermogen juist dat in woorden uit te drukken wat zich er niet door laat vangen. Wat zich laat zeggen wordt niet afgerekend op wat het, per definitie, niet kan zijn. Ook wordt het niet zwaarder aangezet door een dichtgesnoerde keel te veinzen: Ach, wat ik niet allemaal zou zeggen als woorden toereikend waren. Woorden zijn toereikend.

Bij het eerste it in deze alinea heb ik expliciet de paradox als onderwerp benoemd, om hier geen hij te hoeven gebruiken, en vervolgens heb ik de rest van de alinea in de lijdende vorm gegoten. Zo wordt bovengenoemde zin: Wat zich laat zeggen wordt niet afgerekend op wat het, per definitie, niet kan zijn.

Inmiddels ben ik bezig aan On Freedom, een bundel essays over vrijheid, in relatie tot kunst, seks, drugs en klimaat. Over vrijheid, zoals het in vertaling gaat heten, is veel cerebraler dan Nelsons eerdere werk. Nelson is niet alleen dichter en schrijver, maar ook academicus, en in dit boek komt die academische kant sterk naar voren. Inhoudelijk is het filosofisch, maar tekstueel heeft het soms veel weg van een puzzel, met veel nuanceringen, aanvullingen, haakjes, citaten en gedachtestreepjes – soms allemaal tegelijk binnen een zin. Op momenten voel ik daarbij een lichte paniek, een beetje zoals bij wiskundesommen vroeger op school: Als ik gewoon maar begin, vallen de puzzelstukjes al doende meestal wel op hun plaats. Bij deze vertaling is het weinig mijmeren, weinig swingen, maar vooral veel denken en doordenken.  Al moet ik zeggen: ik heb het luisterboek aangeschaft en daarmee begint de tekst meteen meer te zingen…

Ik heb het vertaalproces ooit vergeleken met het verhaal van de Argonauten en het schip van Theseus: op hun lange reis vervingen de argonauten vrijwel alle onderdelen van hun schip De Argo, dat ondertussen wel De Argo bleef, zij het opgebouwd uit geheel nieuwe onderdelen. Iets soortgelijks geldt voor een vertaling: ik vervang alle woorden door andere woorden, die vaak ook nog op een andere manier met elkaar zijn verbonden. In die zin zou je brontekst en doeltekst kunnen zien als de Argo bij vertrek en de Argo bij aankomst: twee zusterschepen, identiek maar niet hetzelfde.

Mijn Nelson-vloot zou er inmiddels ongeveer zo uitzien: De argonauten: een wendbaar jacht dat ritmisch over golven danst, Bluets: een dwarsgetuigd schip, met tientallen verschillende zeilen, varend in een meditatieve mist, Over Vrijheid: een snel, solide, ultramodern jacht, strakke zeilvoering, scherp aan de wind, rechte koers.

Ik ben een gelukkige reder.