Pieter Janssens

Het vertaalbrein

Pieter Janssens (1943) rolde eind 1964 per toeval in het vertaalvak toen hij een Duits cowboyboekje in handen kreeg dat in het Nederlands moest worden vertaald. Het resultaat beviel de Vlaamse literair agent Albert Van Hageland blijkbaar goed genoeg om hem meer van dergelijke Duitse, Engelse en Franse pulpromans toe te vertrouwen. Daar kwam even een eind aan toen hij in Nijmegen antropologie ging studeren, maar toen hij een baan voor halve dagen kon krijgen bij een buitendienst van het ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk en tegelijkertijd een vertaling aangeboden kreeg, besloot hij zijn studie te staken en half broodvertaler half ambtenaar te worden. Eind jaren ’70 werd hij hoofd van de Vertaalgroep Bergeijk en enige tijd coördinator van de toelatingscommissie van het Nederlands Genootschap van Tolken en Vertalers, tot hij in 1985 besloot als freelancer volledig op de vertaaltoer te gaan. Sindsdien heeft hij zo’n 350 titels vertaald in uiteenlopende genres, fictie zowel als non-fictie, van reisgidsen tot (middeleeuwse) detectives, van biografieën tot avonturenromans en chicklit. ‘Het vertaalbrein’ verscheen eerder op http://pieter-janssens.123website.nl/388435674.

© Het copyright op dit Vertaalverhaal berust bij de auteur

Het vertaalbrein

Ik heb ooit een reeks van twintig middeleeuwse detectives vertaald, de Cadfael-kronieken van Ellis Peters. Een van de leuke kanten daarvan was, dat je er allerlei allang in onbruik geraakte woorden in tegenkwam, waarvan je wel de betekenis kon achterhalen, maar niet het exacte Nederlandse equivalent.

Zo stuitte ik een keer op het woord ‘the butts’. Ik was het al vaker tegengekomen en dan betekende het altijd ‘de doelen’, in de betekenis van de plaats waar boogschutters oefenen. Maar dat kon het in deze (vage) context niet zijn.

Wat gezoek in Engelse en Engels-Nederlandse woordenboeken leverde niks op en dus zette ik voorlopig maar wat vraagtekens, in de hoop dat de betekenis verderop wat duidelijker zou worden.

En jawel, drie bladzijden verder waren ze nog steeds op ‘the butts’ bezig (het zijn héél bedachtzaam geschreven verhalen), maar nu bleek dat ze die met spaden aan het bewerken waren. Opnieuw naar het verklarend woordenboek en jawel, ‘the butts’ is ook dat deel van een akker dat met de hand moet worden omgespit omdat paard, ploeger en ploeg daar moeten keren.

Dát begrip was ik al vaker tegengekomen, maar toen had de schrijfster het steeds ‘headland’ genoemd, wat ik vertaald had met ‘wendakker’. Ze zou, nam ik aan, wel een reden hebben om het nu anders te noemen en ik vond dat ik dat dan ook moest doen. Maar hoe?

Op dat moment schoot me de naam van de dichter Rutger Kopland te binnen. Was kopland, dat letterlijk naar het Engels vertaald immers ‘headland’ oplevert, misschien een ander woord voor wendakker? Nee, zei de Dikke Van Dale, ik ken het niet eens. Maar wacht eens, Rutger Kopland is het pseudoniem van Rudi van den Hoofdakker (kop-land <----> hoofd-akker).

Zou het woord hoofdakker dan misschien bestaan? Opnieuw zei de Dikke dat ie het niet kende, hoewel je toch mag aannemen dat zo'n eigennaam niet uit de lucht is komen vallen. Nog één poging dan: een samentrekking van die twee woorden: kopakker. En tadaaa!!, dát woord stond in Van Dale en het betekende precies wat ik zocht.

Iets soortgelijks overkwam me met ‘glebe’, dat volgens alle vertaalwoordenboeken ‘pastorieland’ betekent, een stuk grond waarvan de opbrengst voor de pastoor bestemd is. Totdat ik ergens door de Kempische landouwen reed en de straatnaam ‘Papenakkers’ zag staan. Dát is het natuurlijk... papenakker, in plaats van dat bijna Lubberiaanse pastorieland. Helaas ben ik het woord ‘glebe’ sindsdien niet meer tegengekomen.

Zie hieronder mijn ‘Middeleeuws Woordenboek’.

A

Abacus = dekplaat, abacus

abbatia = abtshuis

ablution = rituele wassing, ablutie

abt Heribert = voorganger Radulfus (’38 - kerst ’39)

abt Radulfus = abt vanaf kerstmis ’39

acre = morgen, akker

adder’s tongue = addertong, slangebeet

advance party = voorhoede

advowson = recht van benoeming, collatierecht

adze = dissel, houw, hak

aftergrowth = nagewas

aftermath = nagras, etgroen; nasleep

aisle = middenpad

aisle = zijbeuk

Alberic of Ostia = Albericus van Ostia

alderman = schepen

ale-house = bierhuis; herberg

ale-stake = bierstok

alkanet = alkannawortel

All Saints = Allerheiligen

allegiance = leenmanstrouw

almsbox = offerblok

altar-cloth = (altaar)dwaal

altar lamp = godslamp

anemone = windbloem

angelica water = engelwortelolie

angelica root = engelwortel

anteroom = voorkamer

antiphone = beurtzang, tegenzang

ap (Welsh) = zoon van

apothecary = apotheker, artsenijbereider

apple squire = pooier

application = papje, smeerseltje, zalfje

arbalest = voetboog

arbelist = zie arbalest

arblast = zie arbalest

archangel = (grote) engelwortel

archdeacon = aartsdiaken

armarium = boekenkamer of -kast

armorial bearing = wapenbeeld

armoury = tuighuis

arras = wandtapijt; vensterkleed

ashlar = arduin(-steen)

assart = rooiland

Assasins = Assassijnen

assize = rechtszitting, geding

atabeg = atabeg (Seldjoeks gouverneur van een minderjarige prins)

atrium = voorhal, atrium

aumbry (ambry) = spinde, muurkastje

austerity = zelfkastijding, versterving

awning = dekzeil; luifel, scherm

B

bailey = binnenhof; vestingmuur

baileywick: zie bailiwick

bailiff = drost; baljuw; baljuw

bailiwick = baljuwschap; domein

baldric = bandelier

banker = plankier

baptismal font = doopvont

barbican = buitenwerk, (dubbele) vestingtoren

barge = schuit, praam, aak; barkas

baron = baron, (leen)heer

barrel-stave = duig

basil = basilicum

battering-ram = stormram

battlement = tinne, trans, kanteel

bawd = hoer

bay = vos(kleurig paard); laurier

beadle = bode; bode

beaver hat = vilthoed

beech-mast = beukemast

bell clerk = klokkeluider

belladonna = wolfskers

betony = betonie

billhook = kapmes

bird of passage = trekvogel (ook voor mensen)

bitter herb = bitterkruid

black-jack = leren kroes; kroes

blade = kling

blaze = bles

bliaut = korte tuniek, bliaud; bliaud

block = beulsblok

Blood Book = Verwantschapsboek

boat-mill = bootmolen (molen om vlas te braken)

boatman = schuitevoerder

bodice = (keurs)lijf

bog-trotter = moerasbewoner

bolster = peluw

Book of Hours = getijdenboek

boot = Spaanse laars (folterwerktuig)

borage = bernagie

border shire = markizaat

borough = stad, stedelijke gemeente

boss = bossage

bower = zie garden bower

box hedge = bukshaag

bracken = (adelaars)varen

bracket = klamp; steun; kraagsteen

braid = trens

brand = toorts

brattice = borstwering

bread-cage = broodkorf

breast-brother = zoogbroer

breech = kniebroek

breviary = kerkboek

broadsheet = vlugschrift

broeder Albin = poortwachter

broeder Anselm = voorzanger

broeder Benedict = koster

broeder Bernard = imker

broeder Denis = gastenbroeder

broeder Edmund = ziekenbroeder (broeder verpleger)

broeder Herluin = onderprior van Ramsey

broeder Jerome = schrijver van Robert Pennant

broeder Mark = hulp Cadfael, later hulp in gasthuis, nog later broeder en diaken

broeder Matthew = keldermeester

broeder Oswald = aalmoezenier; ook zilversmid

broeder Oswin = hulp Cadfael (opvolger van Mark); later hulp in broedergasthuis

broeder Paul = novicenmeester

broeder Petrus = kok van de abt

broeder Richard = onderprior

broeder Vitalis = kapelaan en schrijver van abt Radulfus

broom = brem, bezemkruid

broom-bush = bremstruik

brother porter = broeder poortwachter

brother by marriage = behuwdbroer

brow-band = frondeel (o)

brush hovel = loofhut

brushwood = rijshout

brychan (Welsh) = brychan (paardedeken); ook: brits

bryony = heggerank

bucket = puts, putemmer

buckler = beukelaar (= klein schild)

buckwheat = boekweit

bugel = jachthoorn

bugloss = ossetong; slangekruid, wolfschijn

burgage = pacht van stedelijk leen; stadsleen

burgess = poorter

burghmote = stadsplein

bushel = schepel

business = nering

buskin = broos, kuitlaars

butcher = beenhouwer

butler, master-~ = keldermeester

butt = ton, kuip, vat; stronk

buttery = wijnkelder; voorraadkamer; voorraadkamer

butts = doelen (voor boogschieten) ook: kopakker

by-blow = bastaard

byre = koe(ie)stal

C

cage = vuurkorf

calamine = kalamijn

calamus = kalmoes

Calendar of Saints = heiligenkalender

callywag = schavuit

caltrop = voetangel

cambric = Kamerijks linnen; Kamerijks linnen

came = loodlijst, loden glaslijst

camp follower = marketentster

canon = kanunnik

canonry = kanunnikdij

Canterbury bells = grasklokjes

cantref (Welsh) = honderdschap (letterlijk: honderd gehuchten)

cap = kaproen

captain = hopman

carapace = schild, pantser

carrel = nis

carter = voerman

carucate = oppervlaktemaat (ook: hide)

cask = fust

cassock = toog, soutane

castellan = kastelein

Castle Foregate = Kasteelvoorstraat

catamite = schandknaap

cell = dochterklooster; kluis

cellarer = keldermeester, kellenaar

centaury = duizendguldenkruid

centring = formeel (o.)

chaffer = loven en bieden

chain mail: zie chain armour

chain armour = maliënkolder, pantserhemd

chamber = raadkamer

chamberlain = kamerling

chancery priest = koorheer

chancery screen, chancel screen = koorhek

Chancery = Kanselarij

chantry mass = zielemis

chantry chapel = stiftskapel

chaplet = lauwerkrans

chapter = kapittel

chapter-house = kapittelzaal (capitulum); kapittelzaal

charcoal hearth = (kolen)meiler

charcoal-burner = kolenbrander

charter house = kartuizer klooster

charter town = vrijstad

chausses = hozen

chervil = kervel

chevet = koorafsluiting, chevet; koorafscheiding

chickweed = muur

chief alderman = eerste schepen

church warden = kerkmeester

cinnamon cassia = pijpkassia

cinquefoil = vijfvingerkruid, vijfblad

Circumcision of Our Lord = Besnijdenis des Heren

citole = citer

clas (Welsh) = kloostergemeenschap onder een abt en met minstens één priester

claustrum = kloostergang

cleaver = kleefkruid

Clee Forest = Clee Woud

clerestory = lichtbeuk

clerk = schrijver; klerk

cloister = kloosterhof (= kloostergaarde)

cloister garth = kloostergaarde (= kloosterhof)

close = slop, beluik

close of the market = het scheiden van de markt

cloth = geestelijkheid, clerus, clergé

cloth merchant = lakenkoopman

clothier = lakenkoopman; snijder, kleermaker

clove = kruidnagel

clove-pink = (tuin)anjelier

coat = overkleed, bovenkleed, mantel, rok

cob = ket; ket, ked, kid, kidde

cobbled street = kasseistraat

cobbler = schoenlapper

coch = rood

codpiece = broekklep

coffer = brandkist

cog = kog(geschip)

coif = kap, mutsje, huif, coiffe; huif

collations = collatie

collection box = offerblok

collegiate church = kapittelkerk; collegiaalkerk

collegium = collegium

colours = vaandel, standaard

coltsfoot = klein hoefblad

columbine = akelei

comfrey = smeerwortel

commissioner = gevolmachtigde

common room = gemeenschapszaal

common land = meentgrond

common of the saints = gemeenschappelijke der heiligen

common(s) = meent

commote = kanton (onderdeel van ‘cantref’)

concoction = brouwsel

conduit = duiker

constable = slotvoogd; constabel; slotvoogd

constant lamp = godslamp

contortionist = slangemens

conventual ale = kloosterbier

conversi = (verblijf van de) lekebroeders

cook shop = eethuis; eethuis

cooper = kuiper

cope = koorkap

coppice = akkermaalsbos

coppice (to) = kappen; uitstoelen

copse = hakhout

copy = afschrijven

copyist = afschrijver

coquina = keuken

coracle = jol

corbel = kraagsteen

cordial = kruidenbitter; hartversterkend middel

cordwood = vademhout

cornemuse = cornemuse, doedelzak

cornice = kroonlijst, deklijst, kornis

Corporation = gemeenteraad

Corpus Christi = Driekoningen

corrack = rakel

corsair = Barbarijse zeerover

coster = straatventer

cot = stulp; veldbed; (schaaps)kooi

cot-bed = veldbed

cote hardie = cotardie

cottager = landarbeider; dorpeling; landarbeider

cottar = pachter

cotte = onderkleed, wambuis

coulter = kouter

council = schepenen

councillor = schepen; raadslid

count = niet-Engelse graaf

counterpane = beddesprei

counting-house = rekenkamer

country gathering = landdag

countryman = ommelander

Court of Chancery = Kanselarijhof

Court of Probate = Hof voor Erfrecht

Court of Requests = Hof van Beroep

Court of Common Pleas = Gerechtshof voor Civiele Zaken

Court of King’s Bench = Hooggerechtshof

Court of Petty Sessions = kantongerecht

courtier = hoveling

courtyard = binnenhof

covert = akkermaalshout, kreupelhout; schuilplaats, dekking

cowl = kaproen; kaproen

cowman = koewachter

cowslip = sleutelbloem

cramp = muuranker

creance = langveter

cresset = flambouw

crest = helmbos, vederbos

crocket = versiering in de vorm van een gekruld blad

crosier = zie crozier

crossing = viering, kruising (van hoofd- en dwarsbeuk); viering

crossyard = kraaienest

crow(bar) = handspaak; koevoet

crowfood = waterranonkel

crown tenancy = kroongoed

crozier = kromstaf, bisschopsstaf

cruet = ampul

crwth (Welsh) = klein snaarinstrument, bespeeld met een boog

cull = uitschot; afschieten (van verzwakt wild)

culverin = veldslang (kanon met lange loop)

cumin = komijn

cupboard = schotelrek

curate = kapelaan

cure = standplaats, priesterambt

currier = (roskammer)

cursitor = kanselarijklerk

curtain wall = gordijn(muur); gordijnmuur

custodian = koster

Custom House = tolhuis

customary service = herendienst

D

dainty = toegift,toespijs

dairy = melkerij

dais = verhoog, verhoging

daisy = madelief(je)

dapple = appelschimmel

dart = werpschicht

dawn mass = dageraadsmis

dead-boat = dodenschuit

death house = lijkenhuis

debauch = slemp-, braspartij; orgie

decoction = afkooksel

dell = valleitje

demesne = landgoed, buiten, grondbezit

deputy sheriff = onderschout (Hugh Beringar, later Alan Herbert)

desert father = woestijnvader

destrier = (strijd)ros

dilapidation = bouwval; krot; puin

dill = dille

dip = getrokken (vet)kaars

dirk = ponjaard; ponjaard

distaff = spinrokken

distain = rentmeester

ditcher = slotengraver

dittany = essekruid, vuurwerkplant

dock = staartwortel

doctor = heelmeester(es)

domestic = huisknecht

dormitorium = slaapzaal, dormter

doublet = wambuis, vest; wambuis

doucette = snoepgoed

dowager = douarière, adellijke weduwe

dowel = (klink)bout

dower = weduwgeld, weduwgift

dowry = bruidsschat

doxy = lichtekooi

draper = drapenier

draught = drankje

draw-knife = haalmes

dray = sleperswagen

dressing = kompres

drove road = drift, veepad

duke = hertog

dung-collector = mestraper (beersteker)

dunt = oplawaai

dwelling = woonst(ee)

dye-house = ververij

E

earl = Engelse graaf

early apple = oogstappel

early-morning mass = vroegmis

eaves = dakrand, boeiboorden

edling = officiële, door een prins aangewezen erfgenaam

elevation = opstand

elixir = aftreksel

embrasure = schietgat, neg(ge)

Emmanuel = schrijver van abt Heribert

enclosure = klooster

escarpement = binnentalud, binnengrachtsboord

escutcheon = wapenschild

espringale = springaal

establishment = (troepen)sterkte

estate = landgoed, bezit; landgoed

eve = vigilie

ewer = (lampet)kan

Exchequer = financiële rechtbank

eyas = nesteling, nestvlak

eyrie = arendshorst

F

fardelol = last, vracht

farm-drudge = werkpaard, boerenknol, karhengst

farmstead = boerenhoeve, hofstede

farrier = hoefsmid

farthing = duit

fast courier = ijlbode

fastness = bastion, bolwerk, sterkte

father = pater, pastoor, kapelaan (tegen abt: vader)

father Cuthbert = pater Cuthbert

father Thomas = broeder Thomas

father general = generale overste (van jezuïeten)

fathers of the boro(u)gh = vroede vaderen

Fatimids of Egypt = de Egyptische Fatimiden

fawr (Welsh) = groot

fealty = leeneed

fee-farm = erfpachtboerderij

fennel = venkel

feoff = zie fief

feudal tenant = leenman

fiddle = vedel, fiedel

fief = leen, leengoed

figwort = helmkruid

fillet = haarband, hoofdband

fire shovel = vuurschop

fireplace = schouw; stookplaats; open haard

fishery = visrecht; visgrond

flagon = (schenk)kan; kan

flayer = vilder; beul

fleece = vlies, schapevacht

fleecer = (schape)scheerder

fleur-de-luce = lisbloem

flint = vuursteen

flood meadow = vloeiweide

fluted = gecanneleerd

foist = bedrieger

foistler = zwendelaar

Foregate = Voorstraat

forelock = voorlok

forge = smidse

foundation = stift

fox-stones = knolvossestaart

foxglove = vingerhoedskruid; vingerhoedskruid

frame = horde

franklin = eigenerfde

frater = eetzaal (zie refectorium)

free folk = vrijen

freeman = vrije

French block = kaak, schandpaal

friars minoresses = clarissen

frock = kiel

frond = fronton, frontispice

fulling-trough = volkuip

fulling-works = volderij

furlong = bunder (furlong = 201m)

furrowboard = rister

fustian = fustijn; fustijn

fychan (Welsh) = minder; toegevoegd aan naam in de bet. van ‘jongere’

G

galilea = westelijk voorportaal

Galilee Gate = Galileapoort

Galilee Walk = Galileapad

gallery = gaanderij

gallon = 9 pinten

gaol fever = vlektyfus

garden bower = prieel

gardener = gaardenier, hovenier

garron = garran = werkpaard

garth = gaarde

gate-tower = poorttoren

gatehouse = poorthuis, poortgebouw

gathering = katern

gelding = ruin

gentry = lagere adel

ghoul = demon

ginger = gember(kruid)

gittern = citola

glade = open plek, loo, laar

glean = arenlezen

glebe = papenakker, pastorieland

goad = prikstok, prikkel

goblet = bokaal

goch (Welsh) = zie coch

goodman = huisvader; waarde heer; meester

goods and gear = have en goed

goose-grass unguent = kleefkruidzalf

goose-grass = kleefkruid, walstro

gore = geerakker

gorse-bushes = steekbrem; gaspeldoorn

gossip = (ook) kornuiten

gout = jicht

gown = tabbaard; gewaad, kleed; tabbaard

grace house = godshuis

grange = uithof; grangium; landhuis; schuur

grazing = grasetting

great court = binnenplaats

green = brink

groat = vierstuiverstuk

gromwell = parelzaad

groom = stalknecht

ground-ivy = hondsdraf

groundsel = kruipkruid

guardwalk = weergang

guest-house = gastenverblijf

guestship agreement = gastovereenkomst, pro(e)veniersovereenkomst

Guild Merchant = koopmansgilde

Guild of Palmers = Goochelaarsgilde

Guildhall = Guildhall; Guildhall; raadhuis

gule = keel (heraldiek)

gyve = beenijzer

H

haberdasher = handelaar in garen en band

habit = pij, habijt

hack = knol; rijpaard

hag = toverfeeks, toverheks, feeks, heks

Hainaut = Henegouwen

hammer-beam = steekbalk

hanaper = mand

harebell = grasklokje

harness = tuig

harridan from hell = helleveeg

harridan = feeks

hatchery = (vis)kwekerij

hatchet = hakmes

hauberk = maliënkolder; kolder

hawker = marskramer

hawthorn = haagdoorn

head race = bovenbeek

headland = wendakker (zie main butt)

hearth = haardstede

heartwood = kernhout, harthout

hedge priest = hageprediker

hemlock = dollekervel

henbane = bilzekruid

henchman = trawant

herb of grace = genadekruid, godsgenade, galkruid

herbalist = kruidenkenner; kruidengenezer

herbarium = kruidentuin; kruidenkamer

heriot = heergewaad (schatplicht aan landheer bij dood pachter)

high mass = hoogmis

high summoner = opperdeurwaarder

High Cross = Hoge Kruis

highway = straatweg

hind = (boeren)knecht

hob = kachelplaat

hobble = kluisteren

hocks = spronggewrichten

hoe = schoffel

hogget = éénjarig schaap

hog’s fat = reuzel

holding = pachtboerderij; landerij

holm = (uiter)waarde

holy oils = heilig oliesel

homestead = hoeve, hofstede

honour = leen(goed)

hood = huif (van non); muts; kap

hoodman blind = blindman’s buff = blindemannetje

horehound = malrove

horn = drinkhoorn

horse radish = mierik(swortel)

Horse Fair = Paardenmarkt

horse-litter = rosbaar

hospice = gastenverblijf (hospitium)

hospital = gasthuis; gasthuis

hospitaller = gastenbroeder

host = legerschaar, heerschaar, heerleger

hostelry = herberg; logement

hot house = badhuis

hound’s-tongue = hondstong

house of grace = proveniershuis

houseleek = huislook

hovel = krot, bouwval; hut

huckster = venter; venter

hundred = honderdschap (zie ‘cantref’)

husbandman = landman

husbandry = rentmeesterschap

hyssop = hysop

I

inch = duim

indulgence = aflaat; indult

infirmarer = ziekenbroeder, broeder verpleger

infirmarian = ziekenbroeder

infirmary = ziekenzaal (infirmaria)

infusion = aftreksel

inner ward = binnenplein

inquisitor = kettermeester

intermissum = tussengerecht, intermissum

intervention = voorspraak

iris = lis

ivy = klimmerkruid, klimop, boomveil, eiloof

J

jar = stopfles; kruik

jaundice = geelzucht

javelin = werpspies

jennet = genet

jerkin = buis; (wam)buis; wambuis

Jesus priest = jezuïet

jointer = rijschaaf, ploegschaaf

jongleur = minstreel, troubadour

journeyman = (handwerks-; ambachts)gezel

joust = steekspel

juggler = jongleur

junction = samenloop

junket = = roomkaas; wrongel

justiciar = opperstaatsraad

K

kalen = (boeren)kool

keep = slottoren, burchttoren, (hoofd)toren; slottoren

Keeper of the (Secret) Seal = (Geheim)Zegelbewaarder

Keeper of Secrets = Geheimraad

kennelman = kennelhouder

kern = voetknecht

kiln = pottenbakkers- of kalkoven; eest

kiln room = eestoven

king’s peace = koningsvrede

king’s highway = koningsbaan, koningsweg

kirtle = tuniek

kitchen garden = moestuin, groentetuin, kruidentuin

knave = kruimeldief

knell (death ~) = doodsklok

knight banneret = baanderheer; baanderheer

Knights of Saint John = Johanniters, Ridders van de heilige Johannes

L

ladle = pollepel, soeplepel

Lady Day = Maria-Boodschap; Onze Lieve Vrouw Boodschap

Lady Chapel = Mariakapel

lady = vrouwe

lammas prunes = kwetsen

lammas = oogstfeest (1 augustus)

landholder = pachtboer

landlord = herbergier

larder = voorraadkamer; provisiekamer

lavarium = wastafel

lavatorium = (ceremoniële) wasgelegenheid bij eetzaal

lawn = batist; batist

laystall = vuilnisbelt

lazar(-)house = lazaret

leafmould = bladaarde

leat = molentocht, molenvliet

leech = heelmeester; bloedzuiger; klaploper; arts

legatine council = legatieraad

legging = beenkap

library = boekerij

lich-gate = zie lych-gate

lichen = korstmos

liege lady = leenvrouwe

liegeman = leenman, vazal

lieutenant = stadhouder

Lincoln green = groen laken

linctus = hoeststroop

link boy = fakkeldrager

links of a chain mail = maliën van een pantserhemd

liripipe = punt van een hoofddeksel

list = strijdperk, toernooiveld

litter = draagkoets

livery company = livreigilde

living = prebende; beneficie

llyn (Welsh) = meer

llys (Welsh) = hof

loaf-mass = oogstmis

lodge = onderkomen

lodge = poortkamer

loft = hind

Long Forest = Lange Woud

longship = vikingschip

loom = weefgetouw

lord = heer; Lord

Lord Lieutenant = onderkoning

lordling = kleine lord; potentaat

Lords of the Congregation = Lords of the Congregation

lordship = leengoed; landgoed; heerlijkheid

lotion of pellitory = glaskruidwater

lotion = wondwater

lozenge = dropje, hoesttablet; ruitvorm; ruit (heraldiek)

lych-gate = kerkhofpoort

lye = potas

lye soap = potaszeep

M

mace = goedendag; foelie

machicolation = machicoulis, mesekouw (gat in torenomloop)

madam = vrouwe; madame

madder = meekrap

maenol (Welsh) = havezaat

maenol (Welsh) = ambachtshuis

magician = tovenaar; tovenaar

magnate = heerschap

maid = meid

main butt = kopakker (zie headland)

mallet = houten hamer

malmsey = malvezij

malting = mouterij

man-at-arms = wapenknecht

man-of-war = slagschip

manacle = kluister, handboei

manchet loaf = puntbroodje

mandrake = alruin, mandragora

manger = trog, krib(be), voerbak

mangon(el) = blijde; blijde

manor = havezaat; ambachtshuis; ambachtsheerlijkheid; ambachtsheerlijkheid; ambachtsheerlijkheid

manor-house = ambachtshuis

mansion = woonstee

march(es) = mark

marcher lord = markgraaf

marjoram = marjolein

marrow pudding = mergpudding

marsh mallow = witte malve, heemst

marshalsea = hofmaarschalksrechtbank; hofmaarschalksrechtbank

mascle = malie

master = meester; overste

master of the novices = novicenmeester

master of the guild = deken van het gilde

Master = meester

mattock = houweel

mawr (Welsh) = zie fawr

maying = meien; (bloemen plukken tijdens) de viering van het meifeest

meeting-house = bedehuis

mercer = zijdekoopman, -handelaar

merchet = bruidsschat; vrijkoopsom

merlin = steenvalk, dwergvalk, smelleken, smerlijn

merlon = kanteel, tin(ne)

messire = heer

messuage = huis met aanhorigheden

mew = havikskooi; stal; mesthok

mild nettle = dovenetel

milfoil = duizendblad

mill dam = molenstuw; molenkolk

mill leat = molentocht, molenvliet

mill race = zie (mill) leat

mill course = molenvliet

mill-yard = molenwerf

miller’s droop = molenaarsleuter

minster = domkerk; munster, kloosterkerk; kathedraal

minstrel = speelman, minstreel

mint = munt(kruid)

mistletoe = maretak

mistress = meesteres

moat = (vesting-, slot-, kasteel-)gracht

moneywort = penningkruid

monks’ loaf = monniksbrood

mosstrooper = vrijbuiter

motley = zotspak

motte = burchtheuvel

moulding = lofwerk

mountebank = rondtrekkend kwakzalver, kakadoris, piskijker, bedrieger, charlatan, oplichter

mounting-block = stijgblok

muck raker = mestraper

mulberry = moerbei(boom), moerbezie

mullein = koningskaars

mullion = raamstijl; verticale raamstijl

mummer = pantomimespeler; toneelspeler

murage = muurbelasting

mustard = mosterd

muster = wapenschouw

My Lady = My Lady

my lord = mijn heer; My Lord

N

nag = pony

nap = gauwdief

nasturtium = waterkers

nave = middenschip

necessarium = gemak (w.c.)

necromancer = dodenbezweerder

nettle = (brand)netel

neum = neum

nightjar = nachtspiegel

night stairs = nachttrap

night felons = nachtbrakers

night-hag = nachtfeeks

noviciorum cella = novicenverblijf

nurs(e)ling = voedsterling, voedsterkind, zoogkind

nurse = min, voedster

O

obedientary = gewone kloosterling onder het gezag van een abt

oblate = oblaat

Offa’s dyke = Offa’s dijk

office of the dead = uitvaartdienst, uitvaartmis

officer of the sheriff = rakker

officiate = celebreren, de mis opdragen, doen

oils = oliën

ointment = zalf

old road = heirbaan

oratory = (bid)kapel

orpine = vetkruid, hemelsleutel

ostler = stalknecht in herberg; stalknecht in herberg

our lady’s mantle = onzelievevrouwemantel

outer ward = voorplein

outer court = voorplein

outlaw = vogelvrije

overflow = overlaat

overlord = opperheer

ox-caller = ossedrijver

ox-wain = ossewagen

P

packman = marskramer

paddle palms = voetjevrijen

paddock = kraal

pageant = schouwspel, spektakel

pail = emmer

paladin = paladijn

palatinate = palts, palatinaat, paltsgraafschap

palatine = paltsgraaf; paltsgrafelijk

Pale of Dublin = de Engelse exclave Dublin

palfrey = hakkenei, telganger

pall = altaarkleed

pallet = strozak; brits

palmer = goochelaar

panniers = tas

pannikin = kroes; pannetje

panoply = volledige wapenrustig, panoplie; vol ornaat; vertoon

pantry = voorraadkamer, bijkeuken; voorraadkast

paramour = minnaar

pardoner = aflaatkramer

parlour = gastenkamer, spreekkamer; ontvangkamer

parsley = peterselie

paten = pateen

patis flora = rijstgras

patten = muilen, trippen

pavage = straatbelasting

peace officer = ordehandhaver

peat water = veenwater

peat-hag = laagveen; afgegraven veengrond

peatmoss = veenmos; veen/turfgrond;

pedlar = marskramer, leurder

pedlar = marskramer

pelisse = lange cape

pellitory dressing = glaskruidkompres

pennant = zie pennon

pennon = (lans)wimpel, vaandel, vaan, pennoen

penny = duit; stuiver

pensioner = provenier

penteulu (Welsh) = hopman van prinselijke lijfwacht

peony = pioen

periwinkle = maagdenpalm

pestle = stamper (van vijzel)

pewterer = tinnegieter

phalanx = legerschaar

philtre = minnedrank; toverdrank

physician = geneesheer; geneesheer, geneesvrouwe

pickpocket = beurzensnijder

piebald = gevlekt paard

pier = penant

pike = piek

pillion = zadelkussen (achter het zadel, voor tweede ruiter)

pillory = schandblok, kaak

pimpernel = guichelheil

plantain = weegbree

plate = vaatwerk

pole = bomen

pomander = reukbol

poniard = ponjaard

poppy sirup = papaversiroop

poppy = papaver, klaproos

porch = veranda

portative organ = buikorgel, portatief

portcullis = valhek

porter's lodge = poortkamer

posset = kandeel

postern = uitvalsdeurtje; uitvalspoort; pikkelpoort; klinkdeur; uitvalspoort

potboy = kroeghulpje; bierjongen

potman = tapper

pottle = pul (2¼ liter)

poultice = papje, kompres

poultice = kompres

precantor = voorzanger

press = kast; muurrek

prick out = verspenen

pricket = kaarsprikker

primrose = sleutelbloem

prioratus/priorissatus = priorij

privet = liguster

Privy Seal = geheimzegel

propitiatory office = zoenoffer; verzoeningsdienst

provost = provoost (Geoffrey Corviser van de stad; Ewald de wielensmid van de Voorstraat)

provost marshall = provoost-geweldiger

provost's prison = provoosthuis

psaltery = psalter, psalterion

pullet = jonge kip, kuiken

punch = drevel, pons, priem

pursuivant = (onderwapen)heraut; onderwapenheraut

putlog = korteling

pyx = hostiedoos; staalmuntendoos

Q

quack = kwakzalver

quarrel = (korte, stompe) pijl (v.e. kruisboog)

quarryman = steenhouwer

quench a candle (to) = een kaars snuiten

quintain = steekspel

quiver = pijlkoker; een nestvol (kinderen)

R

ragwort = kruiskruid

raiment = plunje

raker = zie muck raker

rampart = borstwering, wal

ratsbane = rattenkruit

rebec = luit; rebab

reed = schalmei

reed dip = getrokken (vet)kaars

reeve = baljuw, stadhouder; drost

refectorium = eetzaal, refter, refectorium

refectory = refter

reliquary = relikwie(ën)schrijn

respons = (antwoord bij) beurtzang, keerzang, keerwoord

retainer = vazal; bediende; volgeling; getrouwe; bediende, vazal

Rhenish (wine) = Rijnse wijn; Rijnse wijn

rig = mastwerk, want, tuig(age), takelage

right of warren = jachtrecht

roan = vos (zie ook: bay)

robe = gewaad; bij Athelstan: habijt

Robert Pennant = prior

rogue = schelm, schavuit, kwant

rondel = rondeel (ook in bouwkunde)

rood loft = (d)oksaal

rood screen = koorhek; koorhek

rood (by the) = bij het Heilig Kruis

roost, to rule the = de staf zwaaien

rosemary = rozemarijn

rot of the feet = hoefziekte

rouncy = ros

rue = wijnruit

rule the roost = zie roost

rush-candle = bieskaars

rush-light: zie rush-candle

S

sack = sec (Spaanse wijn)

sacristan = koster; sacristein

saesneg (Welsh) = Engels

sage = salie

Saint Peter ad Vincula = Sint Petrus’ Banden

Saint John’s wort = sint janskruid

sallet = (salade)helm

salopian = inwoner van Shropshire

samite = sameet

sanctuary = priesterkoor; priesterkoor; asiel

sanctuary lamp = godslamp

sanicle = breukkruid, heelkruid, sanikel

sarcanet = (voering)zijde

sarsenet = zie sarcanet

Sassenach = Engelsman

saucer lamp = schotellamp, blaker

savo(u)ry = bonekruid

saxifraga = steenbreek

scald = schavuit

scapular = schapulier, schouderkleed

sconce = (arm)blaker

scour = diarree (van vee)

scrip = ransel

scriptorium = schrijfkamer

scrivener = schrijver

scrollwork = krulwerk

scruple = grein(tje)

scullery = bijkeuken; bijkeuken

scullion = koksmaatje

scutch grass = Cynodon dactylon, handjesgras

Secret Seal = Geheimzegel

secretarius = secretaris

Secretary of State = eerste minister

seld = overdekte markt

selfheal = heelkruid, brunel

selion = strook grond

senechal = seneschalk

senior clerk = opperklerk

serf = lijfeigene, lijflaat

sergeant = wachtmeester; sergeant

serjeant (-at-arms) = wachtmeester

servants’ ale = knechtenbier

servants’ loaf = knechtenbrood

setter = steenzetter

sexton = doodgraver

shaft = lamoenstok, disselboom, berrie, burrie

shale = schalie

shallows = slikken, zandbanken, wadden

shaving-horse = schaafbank

shawm = schalmei

shearer = (schape)scheerder

sheriff = schout (Gilbert Prescote, later Hugh Beringar); schout

sheriffry = schoutambacht

sheriff’s men = rakkers van de schout

shift = hemdjurk

shilling = schelling

shoal = ondiepte

shock = zie stook

shop = (timmer)winkel

shot = gelag

shot window = openslaand raam

shrine = (het) schrijn

shut = steegje, gang

shutter (to) = beluiken

simple = heelkruid, geneeskrachtige plant

singlestick = schermstok, batonneerstok

sir = heer; heer; Sir; Sir; Sir

Sisters of... = zusters van...

skinner = vilder

skull cap = schedelkapje

slattern = slons; slons

sliptile = engobe-tegel

slitted = van schietgaten voorzien

slung trumpet = beugeltrompet

small ale = dunnebier

smock = jak

snakeweed = adderwortel

snuffer = (kaarsen)domper, kaarsesnuiter

solar = bovenkamer; opkamer; zonnekamer

sorcerer = heksenmeester

sorrel vinegar = zuringazijn

sow = stormdak

sow-thistle = melkdistel

sown = zaaisel

specific = artsenij (specificum)

spiced ale = kruidenbier

spices = kruiderijen

spigot = spie

spill = fidibus

spinney = bosjes

squad = rot

squire = schildknaap

squireling = dorpsoudste

St. Peter’s fair = Sint-Pietersmarkt, abdijmarkt

stable-yard = stalerf

stag’s horn = hertshoorn

stall = koorstoel

stalwart = trouwe volgeling, trouwe aanhanger, getrouwe

stand = (bos)opstand

starling = beschoeiing

stave = vers; notenbalk

steed = (strijd)ros

stew = bordeel; visvijver

steward = beheerder; rentmeester; marktmeester; rentmeester; hofmeester

stiff leaf = idem (bouwstijl)

stock man = veeknecht, veehoeder, veedrijver

stock = naaf; schandblok; veem

stockade = palissade, omheining, verschansing

stone-mason = steenhouwer

stonecrop = muurpeper

stook = stuik (aantal bijeengebonden schoven)

stoup = stoop; stoop

strappado = wipgalg

stravage = zwalken, dwalen

strong-box = brandkist

stronghold = vesting

strumpet = lichtekooi

stubble = stoppelveld, -akker

sub-prior = onderprior

sulphur spill = zwavelstokje

superior = hoofd

surgeon = chirurgijn

sweat house = zweethuis

sweating sickness = zweetziekte

sweet cicely = roomse kervel

sweetbriar = zie sweetbrier

sweetbrier = egelantier

sword-belt = wapenriem

syrup = stroop, siroop

T

tabbard = wapenkleed

taffeta = tafzijde

tail-race = onderbeek

talaith (Welsh) = gouden diadeem

tallage = tol; (feodale) belasting

tallow candle = talkkaars

tankard = drinkkan, bierkroes; kroes, kan

tanner = (leer)looier

tansy = (boeren)wormkruid

taper = dunne kaars; waspit; lont; waspit

taproom = gelagkamer

tavern = taveerne; taveerne

taverner = waard

tenant = pachter

tenement = woning

tentergroud = drogerij; droogeet

tester = baldakijn, hemel

teulu (Welsh) = prinselijke lijfwacht

thicket = kreupelhout

thistledown = distelpluis

thoroughfare = hoofdstraat

thrapple: zie thropple

thropple = windbuil

thwart = doft, roeibank

thyme = tijm

tiler = pannendekker

tiller (of the soil) = akkerman, landman, landbouwer, boer

tilt(ing)yard = toernooiveld

tilth = tiendgewas

tinder = tondel, banst; houtmolm

tinker = ketellapper, blikslager; ketellapper; ketellapper

tippler = drankverkoper

tipstaff = bode

tirade = gefoeter; schimprede

tirewoman = kamenier

tisane = kruidenthee, aftreksel, tisane

tithe = tiendrecht; tiendland

tithes = tienden

toadflax = (muur)leeuwebek

toft = pachthoeve, hofstede; bedoening

torque = gedraaide metalen halsring

tracery = traceerwerk, maaswerk

transept chapel = zijkapel

transept = zijbeuk; dwarsbeuk

trapping = sjabrak; staatsietuig

Treasurer = schatkistbewaarder

trebuchet = katapult; blijde

tref (Welsh) = gehucht

trefoil = klaver; driepas

trencher = snijplank

trestle table = schraagtafel

trestle-board = schraagplank

tribunal = vierschaar, gerecht

triforium = triforium

troche, trochee = pil

troth = trouw

truckle bed = rolbed

trumpet = klaroen

truss-hoop = bodemhoepel

tumbler = kunstenmaker, acrobaat, duikelaar

tunic = tuniek

turret = belegeringstoren; spits

tweezer = veertangetje, pincet

twig broom = rijsbezem

twohanded sword = tweehandszwaard

U

uchelwr (Welsh) = heer

undercroft = krocht

underling = minderman

undershot wheel = onderslagrad

unguent = zalf, smeersel

upper voice = bovenstem; kopstem, falset

uprights (of a ladder) = ladderbomen

urchin = deugniet, kwajongen; egel

V

valet = lijfknecht

vallation = wal; borstwering; bolwerk

varlet = schurk

vassal lord = leenheer

vellum = velijn

venison = wildbraad; hertevlees

verger = koster

vessel = vat (persoon als instr. van eigenschap)

vestment = gewaad

vestry = sacristie

vetch = wikke

vicar = vicaris

victuals = mondkost, mondvoorraad

villein yardland = horigheid

villein = horige, lijfeigene

virelay = virelai (dichtvorm)

vittles: zie victuals

voussoir = gewelfsteen

W

wainscot = beschot

waiting woman = kamenier

wallet = ransel; beurs

ward = binnenplein; wijk

ward constable = wijkconstabel

warden = (kerk)voogd

Warden's Tower = Wachttoren

warlock = magiër; heksenmeester

warming-room = verwarmingskamer, conversatiekamer (calefactorium)

warrant = volmacht

wasteland = braakland

water betony = waterbetonie

water-lane = vaargeul; doorgang

water-meadow = drasland

watergate = waterpoort

waterman = schuitevoerder, jolleman, veerman; waterman

wayfarer = (voet)reiziger

weald = beboste streek

weather-wise = weervoorspeller, weerwikker

weir = waterkering

well-head = putrand

wench = deerne; lichtekooi

wet-nurse = min

wharfer = kadewerkers

wheelwright = wielensmid, wielenmaker, wagenmaker

wherry = jol

wherryman = jolleman

white monks = norbertijnen

white thorn = witte meidoorn

wicket = klinkdeur (klinket), schotdeur, pikkelpoort, loopdeur

wicket (gate) = pikkelpoort

willowherb = basterdwederik, wilgeroosje

wimple = (nonnen)kap; kap, hennin; kap

windbreak = windmantel (van bomen)

windflower = zie anemone

winter stock = stalvee

wintergreen = wintergroen

wise woman = vroedvrouw, vroede vrouw

witch hazel = toverhazelaar

wizard = wijze

woad = wede; wedeblauw

wolfsbane = wolfswortel, akoniet (= monnikskap)

wood-yard = houtwerf

wood-sage = valse salie

woodland = houtland

wool-clip = wol; wolopbrengst, woloogst

word or sign = taal (of) (noch) teken

wormwood = alsem

woundwort = wondklaver, wondkruid

writing-chamber = schrijfkamer

writing-office = schrijfkantoor

wych hazel = zie witch hazel

wyvern = tweepotige gevleugelde draak (heraldiek)

Y

yardland = zes bunder, vier morgen

yarrow = duizendblad

yearling = jaarling (bijv. jaarling lam, jaarling bok)

yellow mild nettle = gele dovenetel

yeoman = vrijboer, eigenerfde; soldaat van de koninklijke garde

yew hedge = taxushaag

ynys (Welsh) = eiland

ystrad (Welsh) = dal