Ria van Hengel

Collagegedichten van Herta Müller

Ria van Hengel (1939) vertaalde modern werk van o.m. Elfriede Jelinek, Herta Müller, W.G. Sebald en Martin Walser en klassieke literatuur van o.m. Goethe, Heinrich von Kleist, Nietzsche en Novalis. Voor haar vertaling van de Sprookjes van Grimm kreeg zij een Zilveren Griffel, Jelineks De kinderen van de doden werd genomineerd voor de Europese Aristeionprijs. In 2007 ontving zij voor haar hele oeuvre de Martinus Nijhoffprijs. Aanleiding voor deze bijdrage was de tweetalige editie De rokkenjager en diens bijdehante tante (Breda, 2011).

© Het copyright op dit Vertaalverhaal berust bij de auteur

Collagegedichten van Herta Müller

Vorig jaar verscheen er een tweetalige editie van Herta Müllers ‘collagegedichten’. Deze fantasierijke, op het eerste gezicht vrolijke teksten in kleurige letters behelzen alle metaforen voor angst, verbijstering en verraad die ik al kende uit Müllers andere werk, dat hielp bij het vertalen.

Zij gebruikt in deze gedichten veel binnenrijm, en ook het laatste woord rijmt altijd, en ik sprak met haar af dat ik dat zoveel mogelijk ook in de vertaling zou doen. Maar wat in het Duits rijmt, rijmt uiteraard zelden ook in het Nederlands, dus zocht ik op zo’n plek, of elders, nieuwe rijmparen, met vaak nieuwe, maar toch passende beelden.

Om te beginnen een hele dag voor één gedicht, dat had ik wel nodig. En de volgende ochtend opstaan, lezen en merken dat het nog niet goed is. Opnieuw beginnen. Laten rusten, volgende gedicht. Later kom ik er weer bij terug: opnieuw veranderen. Na de eerste versie van de hele bundel volgden er nog minstens zeven.

Ik geef één voorbeeld.

über den Asphaltplatz liefen drei Truthähne schräg auf

mich zu dem ersten wuchs als Schnabel ein

Schlittschuh dem zweiten schnarrte der Perlenhals wie

eine Blechmaschine der dritte trug in der

Bauchmitte eine Glasvitrine darin eine Ratte

Schnürsenkel und Mantelknöpfe die er gefressen

hatte er hiess wirklich wie ich denn es kamen

zwei Damen und eine rief das Mistvieh mit

Frauennamen Agatha Renata Amelie ich wollte

weglaufen. da schrie die andere hinlegen und nicht

bewegen wenn Sie den Hunger wecken gibt es

Blutflecken es ging ins Frühjahr als ich

aus der Haft entlassen war

drie kalkoenen renden schuin naar mij toe over

de asfaltplaats de eerste had als snavel een

schaats bij de tweede zoemde de parelhals als

een blikmachine de derde droeg midden in zijn

buik een glazen virtrine daarin een rat veters en

mantelknopen die hij had opgevreten hij moest wel

echt hetzelfde als ik heten want er kwam een dame

zij riep die beesten met vrouwennamen marie

renate amélie toen ik weg wilde rennen hield een

andere dame mij tegen zij riep stilstaan en niet

bewegen als u de honger gaat wekken krijgen we

bloedvlekken de lente begon te dagen toen ik uit

de gevangenis werd ontslagen

Alleen al voor het vetgedrukte regeltje in bovenstaand gedicht had ik nog wel negen andere versies, die elk weer consequenties zouden hebben gehad voor de rest van de vertaling:

- toen ik ervandoor wilde gaan riep een andere dame u blijft daar staan

- ik wilde de benen nemen dame twee riep stop of u krijgt problemen

- toen ik het op een lopen zette was er een andere dame die mij dat belette

- toen ik het hazepad wilde kiezen kreeg een tweede dame mij in de smiezen

- ik wilde weg maar o nee riep dame twee

- ik wilde ervandoor maar dame twee riep stel je voor

- toen ik weg wilde snellen kwam een andere dame mij vertellen

- toen ik weg wilde draven kwam een andere dame de orde handhaven

- ik probeerde de sokken erin te zetten dame twee maakte korte metten

Gelukkig is het nu gedrukt, ik heb gekozen, en daar zullen we het

mee moeten doen.